PGT-M (Tek Gen Hastalıklarında) Genetik Tanı Rehberi

Genetik hastalıklar, bazı aileler için çocuk sahibi olma sürecinde önemli bir endişe kaynağı olabilir. Anne veya babanın kalıtsal bir hastalık taşıması, daha önce genetik hastalığı olan bir çocuk sahibi olunması ya da ailede bilinen bir genetik hastalığın bulunması, gebelik planlanırken genetik danışmanlık gerektirebilir.

Günümüzde tüp bebek tedavisiyle birlikte uygulanan genetik inceleme yöntemleri, bazı kalıtsal hastalıkların embriyo henüz anne rahmine transfer edilmeden önce araştırılmasına olanak sağlamaktadır. Bu yöntemlerden biri olan PGT-M, tek gen hastalıkları açısından risk taşıyan çiftlerin embriyolarını belirli bir genetik değişiklik yönünden incelemeyi sağlayan bir testtir.

PGT-M Nedir?

PGT-M (Preimplantation Genetic Testing for Monogenic Disorders), Türkçede Tek Gen Hastalıkları İçin Preimplantasyon Genetik Test olarak adlandırılır. Tüp bebek tedavisinde oluşturulan embriyoların, ailede daha önceden belirlenmiş kalıtsal bir hastalığa neden olan genetik değişiklik açısından incelenmesini sağlar.

DNA üzerindeki genler, vücudumuzdaki birçok biyolojik işlevi düzenler. Bazı genlerde meydana gelen hastalık yapıcı değişiklikler anne veya babadan çocuklarına aktarılabilir. PGT-M’nin amacı, tüp bebek tedavisi ile elde edilen embriyoları tarayarak, tek gen hastalığından etkilenmemiş embriyonun tespit edilerek, transferini sağlamaktır. Bu yöntem embriyodaki genetik hastalığı tedavi etmez; önceden tanımlanmış hastalık açısından bilgi verir. PGT-M bütün tek gen hastalıklarını tarayan genel bir test değildir, sadece hedeflenen spesifik geni inceler.

Tek Gen Hastalığı Nedir?

Tek gen hastalıkları, belirli bir gendeki hastalık yapıcı değişikliklerle ilişkili kalıtsal hastalıklardır. Hastalığın çocuğa geçme riski, kalıtım biçimine göre değişir.

• Otozomal Resesif (Çekinik) Hastalıklar

Anne ve babanın aynı çekinik hastalık için taşıyıcı olduğu durumda her gebelikte çocuğun hastalıktan etkilenme olasılığı %25, sağlıklı taşıyıcı olma olasılığı %50, hastalık yapıcı değişikliği taşımama olasılığı %25’tir. Bu olasılıklar her gebelikte yeniden geçerlidir. SMA, beta-talasemi ve kistik fibrozis örnekler arasındadır.

• Otozomal Dominant (Baskın) Hastalıklar

Bazı hastalıklarda genin tek kopyasında hastalık yapıcı değişiklik bulunması yeterli olabilir. Etkilenmiş ebeveynden çocuğa aktarılma riski birçok durumda %50’dir. Huntington hastalığı, Marfan sendromu ve bazı nörofibromatozis türleri örnek gösterilebilir.

• X Kromozomuna Bağlı Hastalıklar

Bazı hastalıklar X kromozomu üzerindeki genlerdeki değişikliklerden kaynaklanır. Risk, anne ve babanın genetik durumuna ve hastalığın kalıtımına göre değişir. Duchenne musküler distrofi ve hemofili A bu gruptadır.

PGT-M Kimlere Uygulanır?

·       Anne ve babanın aynı çekinik hastalık için taşıyıcı olması

·       Eşlerden birinde baskın kalıtımlı genetik hastalık bulunması

·       X kromozomuna bağlı bir hastalık açısından ailede risk bulunması

·       Önceki çocukta veya gebelikte tek gen hastalığı saptanmış olması

·       Ailede hastalık yapıcı genetik değişikliğin doğrulanmış olması

·       Bazı kalıtsal kanser yatkınlığı sendromlarında uzman değerlendirmesiyle uygun bulunması

PGT-M her tüp bebek hastasına rutin olarak uygulanmaz. Hedef genetik değişikliğin tanımlanmış olması ve teknik olarak güvenilir bir test geliştirilebilmesi gerekir.

PGT-M ile Hangi Hastalıklar İncelenebilir?

Ailedeki genetik değişiklik belirlenmiş ve uygun test hazırlanabiliyorsa çok sayıda tek gen hastalığı incelenebilir. Aşağıdaki tablo yaygın örnekleri göstermektedir.

Bazı metabolik, nörolojik ve kalıtsal kas hastalıkları ile belirli kanser yatkınlığı sendromlarında da PGT-M değerlendirilebilir.

Bir hastalığın genetik kökenli olması, mutlaka PGT-M ile incelenebileceği anlamına gelmez. Her genetik hastalık veya varyant PGT-M için teknik olarak uygun olmayabilir.

PGT-M Testi Her Genetik Hastalık İçin Yapılabilir mi?

PGT-M, ailede bilinen tek gen hastalıklarının embriyo transferi öncesinde araştırılmasını sağlayan önemli bir genetik test yöntemidir. Ancak her genetik hastalık için PGT-M uygulanması mümkün değildir.

PGT-M yapılabilmesi için öncelikle ailedeki hastalığa neden olan genetik değişikliğin belirlenmiş olması gerekir. Ayrıca bu değişikliğin embriyodan alınan az sayıdaki hücre kullanılarak güvenilir biçimde incelenebilmesi önemlidir.

SMA (Spinal Musküler Atrofi), beta-talasemi, kistik fibrozis, Huntington hastalığı ve bazı kalıtsal kas hastalıkları, uygun genetik koşullar sağlandığında PGT-M ile araştırılabilen hastalıklara örnektir.

Bununla birlikte bazı genetik hastalıklar birden fazla genin ve çevresel faktörlerin etkisiyle ortaya çıkar. Multifaktöriyel hastalıklar olarak adlandırılan bu durumlar, genellikle tek bir genetik değişikliğin araştırılmasına dayanan standart PGT-M yöntemiyle değerlendirilemez.

Ayrıca ailede genetik bir hastalık bulunması, her zaman bu hastalık için güvenilir bir PGT-M testi hazırlanabileceği anlamına gelmez. Genetik değişikliğin türü, kullanılan analiz yöntemi ve laboratuvarın teknik olanakları testin uygulanabilirliğini etkileyebilir.

Bu nedenle PGT-M kararı verilmeden önce çiftlerin genetik raporları ve aile öyküsü ayrıntılı olarak değerlendirilmelidir. Genetik danışmanlık sonucunda hangi hastalığın araştırılabileceği, testin güvenilirliği ve sınırlamaları belirlenerek kişiye özel bir tedavi planı oluşturulur.

Önemli: PGT-M, embriyodaki bütün genetik hastalıkları araştıran genel bir tarama testi değildir. Yalnızca önceden belirlenen genetik hastalık veya hastalıklarla ilişkili değişiklikleri inceler. Bu nedenle PGT-M sonucunun normal olması, embriyonun tüm genetik hastalıklar açısından sağlıklı olduğunu garanti etmez.

PGT-M ile PGT-A Arasındaki Fark Nedir?

PGT-A ve PGT-M her ikisi de embriyoların transfer öncesi genetik değerlendirmesinde kullanılır; ancak farklı sorulara yanıt verir. PGT-A kromozom sayısal anomalilerini, PGT-M ise ailede bilinen belirli bir tek gen hastalığını araştırır.

PGT-A Nedir?

PGT-A (Preimplantation Genetic Testing for Aneuploidies), embriyonun kromozom sayısındaki farklılıkları araştırır. Örneğin bazı kromozomların eksik veya fazla olması embriyonun gelişimini etkileyebilir. Ancak PGT-A’nın her tüp bebek hastasında canlı doğum oranını artırdığı gösterilmiş değildir; kullanım kararı bireyselleştirilmelidir.

PGT-M ve PGT-A Birlikte Yapılabilir mi?

Evet. Bazı çiftlerde aynı embriyoda hem ailede bilinen genetik hastalık hem de kromozom sayısal anomalileri araştırılabilir. Ancak iki testin birlikte yapılması her çift için gerekli değildir. Kadının yaşı, embriyo sayısı, genetik öykü ve testlerin sınırlamaları dikkate alınır.

PGT-M Testi Nasıl Yapılır?

1. Genetik danışmanlık

Çiftin genetik raporları ve aile öyküsü incelenir; hedef hastalık ve genetik değişiklik belirlenir.

2. Aileye özel test hazırlığı (prob hazırlığı) gerekebilir

PGT-M için aileye özel hazırlık(prob hazırlığı) gerekebilir. Anne ve babadan, gerektiğinde diğer aile bireylerinden DNA örnekleri alınır. Doğrudan varyant ve bağlantı analizine dayanan aileye özel yöntem hazırlanır. Bu hazırlık, yanlış sonuç riskinin azaltılması açısından önemlidir ve uzun sürebilir.

3. Yumurtalıkların uyarılması

Genetik hazırlık tamamlandıktan sonra tüp bebek tedavisine başlanır. Hormon ilaçlarıyla yumurtalıklar uyarılır; uygun zamanda yumurtalar ultrason eşliğinde toplanır.

4. Döllenme ve embriyo gelişimi

Olgun yumurtalar mikroenjeksiyon (ICSI) ile döllenir. Embriyolar çoğunlukla 5. veya 6. gün blastokist aşamasına kadar izlenir.

5. Embriyo biyopsisi

Blastokistin trofoektoderm adı verilen dış hücre tabakasından birkaç hücre alınır ve genetik laboratuvarına gönderilir.

6. Dondurma ve analiz

Embriyolar numaralandırılarak vitrifikasyon tekniği ile dondurulur; biyopsi örnekleri hedeflenen genetik değişiklik açısından incelenir.

7. Sonuç ve transfer

Hastalıktan etkilenmemiş ve transfer için uygun bulunan embriyo, rahim iç zarının hazırlığı sonrasında uygun bir dönemde çözülerek rahme transfer edilir.

PGT-M İçin Aileye Özel Test Hazırlığı Neden Gereklidir?

PGT-M testinin en önemli özelliklerinden biri, çoğu durumda her aile için özel bir genetik analiz hazırlığı gerektirmesidir. Çünkü aynı genetik hastalık, farklı ailelerde farklı genetik değişikliklerden kaynaklanabilir.

Örneğin, beta-talasemi hastalığına neden olan HBB geninde çok sayıda farklı hastalık yapıcı değişiklik bulunabilir. Bir ailede belirlenen genetik değişiklik, başka bir ailedeki değişiklikten farklı olabilir. Bu nedenle PGT-M testi, ailenin genetik özelliklerine göre planlanır.

Aileye özel test hazırlığı (work-up) olarak adlandırılan bu aşamada öncelikle anne ve babanın genetik test sonuçları incelenir. Gerektiğinde daha önce hastalıktan etkilenmiş çocuklardan veya diğer aile bireylerinden de DNA örnekleri alınabilir.

Bu hazırlık sırasında yalnızca hastalığa neden olan genetik değişiklik değil, ilgili genin çevresindeki DNA bölgeleri de değerlendirilebilir. Bağlantı analizi (linkage analysis) olarak adlandırılan bu yöntem, embriyodan alınan sınırlı miktardaki DNA ile daha güvenilir sonuç elde edilmesine yardımcı olur.

Aileye özel test hazırlığının temel amaçları şunlardır:

•  Ailedeki hastalığa neden olan genetik değişikliği doğrulamak.
• Embriyolarda bu değişikliğin güvenilir şekilde araştırılabilmesini sağlamak.
• DNA analizinde ortaya çıkabilecek teknik hataların ve yanlış tanı riskinin azaltılmasına yardımcı olmak.
• Kullanılacak genetik test yönteminin aile için uygunluğunu değerlendirmek.

PGT-M Test Hazırlığı Ne Kadar Sürer?

Aileye özel genetik test hazırlığı, hastalığın özelliklerine, genetik değişikliğin türüne, gerekli aile örneklerine ve laboratuvarın kullandığı yönteme göre değişen sürelerde tamamlanabilir. Bazı ailelerde birkaç hafta yeterli olabilirken, daha karmaşık durumlarda hazırlık daha uzun sürebilir.

Bu nedenle PGT-M planlanan çiftlerde genetik değerlendirmeye mümkün olduğunca erken başlanması önemlidir.

Genetik test hazırlığı tamamlandıktan ve yöntemin uygunluğu doğrulandıktan sonra tüp bebek tedavisi planlanır. Elde edilen embriyoların genellikle 5. veya 6. gününde trofektoderm biyopsisi yapılarak alınan hücreler, aileye özel hazırlanmış genetik test yöntemiyle incelenir.

PGT-M'de aileye özel hazırlık, yalnızca teknik bir aşama değildir. Embriyoların hedeflenen genetik hastalık açısından doğru ve güvenilir şekilde değerlendirilmesi için sürecin önemli bir parçasıdır.

Embriyo Biyopsisi Embriyoya Zarar Verir Mi?

Embriyo biyopsisi, genellikle embriyo gelişiminin 5. veya 6. gününde, blastokist aşamasında gerçekleştirilir. İşlem sırasında embriyonun dış kısmında bulunan ve ileride plasentanın oluşumuna katkı sağlayan trofektoderm hücrelerinden birkaç tanesi alınır. Bebeğin gelişimini sağlayacak iç hücre kitlesine (ICM) müdahale edilmemesine özen gösterilir.

Deneyimli embriyologlar tarafından uygun laboratuvar koşullarında gerçekleştirilen trofektoderm biyopsisi, günümüzde yaygın olarak kullanılan bir yöntemdir. Bununla birlikte, biyopsi işleminin tamamen risksiz olduğu söylenemez. Nadir de olsa embriyoda hasar oluşması veya gelişim potansiyelinin etkilenmesi mümkündür.

Bu nedenle biyopsinin deneyimli bir ekip tarafından, uygun teknikler ve laboratuvar koşullarında gerçekleştirilmesi önemlidir.

PGT-M Sonuçları Nasıl Değerlendirilir?

• Genetik değişikliği taşımayan: İncelenen hastalıkla ilişkili ailevi patojenik varyantı taşımayan embriyo. Öncelikle transfer edilir.
• Taşıyıcı: Özellikle çekinik hastalıklarda hastalık belirtisi göstermeyen fakat anne-baba gibi taşıyıcı olan embriyodur. Transfer kararı genetik danışmanlıkla değerlendirilmelidir.Transfer öncesi mutlaka onam formu alınmalıdır.
• Hastalıktan etkilenmiş: İncelenen hastalık açısından hastalıkla ilişkili genetik yapıya sahip embr iyo.Transfer edilmez.
• Sonuç alınamayan: DNA miktarı veya teknik nedenlerle güvenilir genetik değerlendirme yapılamayan embriyo.

PGT-M yanlış tanı oranı: PGT-M, yüksek doğrulukla uygulanabilen bir genetik test olmakla birlikte yanlış tanı riski tamamen ortadan kaldırılamaz. DNA çoğaltılması sırasında oluşabilecek teknik sorunlar, allel kaybı (allele dropout), örnek kontaminasyonu ve diğer laboratuvar kaynaklı faktörler testin doğruluğunu etkileyebilir.

Bu nedenle PGT-M sonucunda hastalıktan etkilenmemiş olarak değerlendirilen bir embriyonun transfer edilmesi, hedeflenen genetik hastalık açısından mutlak garanti sağlamaz. Gebelik elde edildiğinde doğrulayıcı prenatal tanı seçenekleri hakkında genetik danışmanlık verilmelidir.

ESHRE, bazı PGT merkezlerinde genel hata oranlarının %1 -3 düzeylerine kadar indirilebildiğini belirtmektedir. Ancak bu oran, her laboratuvarda PGT-M için geçerli sabit bir yanlış tanı oranı olarak sunulmamalıdır.

PGT-M sonucu yalnızca hedeflenen hastalık açısından bilgi verir. Diğer genetik veya gelişimsel sorunların bulunmadığını garanti etmez.

PGT-M Tedavisinde Gebelik Şansı Nedir?

PGT-M’nin temel amacı gebelik oranını artırmak değil, belirli kalıtsal hastalığın aktarılma riskini azaltmaya yardımcı olmaktır. Başarı; anne adayının yaşı, yumurtalık rezervi, yumurta ve embriyo sayısı, hastalığın kalıtımı, embriyo gelişimi ve rahimle ilgili faktörlere bağlıdır. Bazı döngülerde transfer için uygun embriyo bulunamayabilir. Bu nedenle PGT-M uygulanması, gebelik veya canlı doğum garantisi vermez.

PGT-M Sonrasında Prenatal Tanı Gerekir mi?

Evet. PGT-M sonrasında gebelik elde edildiğinde, testin sınırlamaları ve kalan yanlış tanı riski nedeniyle koryon villus örneklemesi (CVS) veya amniyosentez gibi doğrulayıcı prenatal tanı seçenekleri hakkında aileye genetik danışmanlık verilmelidir.PGT-M uygulanarak gebelik elde edilmesi, gebelik sırasında yapılması gereken rutin takiplerin yerini almaz. Az sayıda hücreyle çalışılması, DNA çoğaltma sırasında yaşanabilecek teknik sorunlar ve embriyodaki hücrelerin genetik açıdan farklılık gösterebilmesi nedeniyle yanlış sonuç riski sıfır değildir.

Akraba Evliliğinde PGT-M Gerekli midir?

Akraba evliliklerinde eşlerin ortak atalarından aynı çekinik genetik değişikliği alma olasılığı artabilir. Bu nedenle bazı kalıtsal hastalıkların görülme riski, akraba olmayan çiftlere göre daha yüksek olabilir.

Akraba evliliği yapan her çiftin tüp bebek tedavisi veya PGT-M yaptırması gerekmez.

Öncelikle aile öyküsü, gerektiğinde taşıyıcılık testleri ve genetik danışmanlık planlanmalıdır. Akraba evliliği tek başına PGT-M uygulanması için yeterli bir gerekçe değildir.

Bursa Eurofertil Tüp Bebek Merkezi’nde Genetik Değerlendirme

Kalıtsal hastalık riski taşıyan çiftlerde tedavi planlaması, ailedeki genetik hastalığın özelliklerinin, kalıtım biçiminin ve uygulanabilecek testlerin birlikte değerlendirilmesini gerektirir. Bursa Eurofertil Tüp Bebek Merkezi’nde çiftlerin tıbbi öyküsü, üreme sağlığı ve gerekli genetik değerlendirmeler dikkate alınarak kişiye özel tedavi planlaması yapılır. Genetik danışmanlık ve laboratuvarlar arasındaki koordinasyon önemlidir.

Ailenizde bilinen genetik hastalık bulunması, çocuk sahibi olamayacağınız anlamına gelmez. Size uygun üreme seçeneklerini öğrenmek için uzman değerlendirmesi alabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

• PGT-M ile PGT-A arasındaki fark nedir?

PGT-A kromozom sayısal anomalilerini; PGT-M ise hedeflenen tek gen hastalığını araştırır.

• PGT-M için tüp bebek şart mı?

Evet. Test embriyo transferinden önce yapıldığı için tüp bebek tedavisi gerekir.

• PGT-M sonucu ne kadar sürede çıkar?

Genetik analiz laboratuvara ve yönteme göre genellikle birkaç hafta sürebilir; ön test hazırlığı daha uzun olabilir.

• PGT-M sağlıklı bebek garantisi verir mi?

Hayır. Yalnızca hedeflenen hastalık açısından bilgi verir; gebelik ve canlı doğum garantisi de yoktur.

• PGT-M ile SMA tespit edilebilir mi?

Ailedeki ilgili genetik değişiklik belirlenmiş ve uygun test hazırlanmışsa evet.

• PGT-M ile talasemi tespit edilebilir mi?

Evet, ailede hastalığa yol açan genetik değişiklikler tanımlanmışsa incelenebilir.

• Taşıyıcı embriyo transfer edilebilir mi?

Bazı çekinik hastalıklarda değerlendirilebilir. Karar hastalığın özelliklerine ve genetik danışmanlığa bağlıdır.

• PGT-M sonrası gebelikte genetik test gerekir mi?

Doğrulayıcı prenatal tanı seçenekleri genetik danışmanlıkta görüşülmelidir.

• Akraba evliliğinde herkes PGT-M yaptırmalı mı?

Hayır. Önce genetik risk değerlendirmesi ve gerekirse taşıyıcılık testleri yapılır.

• PGT-A ve PGT-M aynı embriyoya yapılabilir mi?

Evet, uygun koşullarda birlikte planlanabilir; her hasta için zorunlu değildir.