PGT (Preimplantasyon Genetik Test) Nedir?

PGT (Preimplantasyon Genetik Test), tüp bebek tedavisi sırasında elde edilen embriyoların anne rahmine transfer edilmeden önce belirli genetik hastalıklar veya kromozomal anormallikler açısından incelenmesini sağlayan bir yöntemdir.

Normal insan hücrelerinde 23 çift olmak üzere toplam 46 kromozom bulunur. Bu kromozomların yarısı anneden, diğer yarısı babadan gelir. Yumurta ve sperm hücrelerinin oluşumu sırasında veya döllenmeden sonraki hücre bölünmelerinde meydana gelen hatalar, embriyolarda kromozom sayısal ya da yapısal anormalliklere neden olabilir. Ayrıca anne veya babanın taşıdığı bazı kalıtsal genetik hastalıklar da embriyoya aktarılabilir.

Embriyolarda bulunan genetik veya kromozomal anormallikler, gebelik oluşmamasına, tekrarlayan düşüklere veya bazı genetik hastalıkların çocuklara aktarılmasına neden olabilir.

Günümüzde gelişen genetik analiz yöntemleri sayesinde tüp bebek tedavisinde elde edilen embriyolar, transfer öncesinde belirli genetik özellikler açısından incelenebilmektedir. Bu amaçla genellikle embriyonun 5. veya 6. günde ulaştığı blastokist aşamasında, dış hücre tabakasından (trofektoderm) birkaç hücre alınarak genetik laboratuvarına gönderilir. Elde edilen sonuçlar, transfer edilecek embriyonun belirlenmesinde yol gösterici olabilir.

PGT uygulamalarının temel amacı, embriyoların genetik özellikleri hakkında bilgi edinerek kromozomal anormalliklere bağlı gebelik kayıplarının veya belirli kalıtsal hastalıkların aktarılma riskinin azaltılmasına yardımcı olmaktır. Ancak PGT, sağlıklı gebeliği veya canlı doğumu garanti eden bir yöntem değildir.

PGT Testi Neden Yapılır?

PGT, özellikle embriyolarda kromozomal anormallik riskinin değerlendirilmesi veya ailede bilinen kalıtsal bir hastalığın çocuklara aktarılma riskinin araştırılması amacıyla uygulanır.

Kadın yaşının ilerlemesiyle birlikte embriyolarda kromozom sayısal anormalliklerinin görülme sıklığı artmaktadır. Bunun yanı sıra tekrarlayan gebelik kayıpları, önceki tüp bebek denemeleri veya çiftlerden birinde genetik hastalık taşıyıcılığı bulunması gibi durumlarda da preimplantasyon genetik testler gündeme gelebilir.

Ancak her hastaya aynı genetik test uygulanmaz. PGT yönteminin seçimi, araştırılmak istenen genetik probleme ve çiftin tıbbi öyküsüne göre yapılır.

PGT Testinin Çeşitleri Nelerdir?

Günümüzde preimplantasyon genetik testler, araştırılan genetik değişikliğe göre üç temel gruba ayrılır.

PGT-A (Anöploidi Taraması): Embriyolardaki kromozom sayısal anormalliklerini araştırır. Kromozomların eksik veya fazla bulunmasının belirlenmesini amaçlar.

PGT-M (Monogenik Hastalıklar): Ailede bilinen belirli bir tek gen hastalığının embriyoya aktarılıp aktarılmadığını araştırır. SMA, talasemi, kistik fibrozis ve bazı kalıtsal kas hastalıkları bu yöntemle değerlendirilebilen hastalıklara örnektir.

PGT-SR (Yapısal Yeniden Düzenlenmeler): Anne veya babada translokasyon ya da inversiyon gibi yapısal kromozom değişiklikleri bulunduğunda, embriyolarda bu değişikliklere bağlı kromozomal dengesizlikleri araştırır.

Bu üç yöntem farklı genetik sorunları değerlendirmek amacıyla kullanılır. Dolayısıyla hangi testin uygulanacağı, çiftin genetik özellikleri ve tedavi planı doğrultusunda belirlenmelidir.

Aşağıda PGT-A ve PGT-SR yöntemlerini ayrıntılı olarak ele alıyoruz. Tek gen hastalıklarının araştırılmasında kullanılan PGT-M hakkında daha fazla bilgi almak için “PGT-M Nedir? Kimlere Uygulanır?” başlıklı rehberimizi inceleyebilirsiniz.

PGT-A, PGT-M ve PGT-SR Arasındaki Fark Nedir?

PGT-A bütün genetik hastalıkları dışlamaz. Ailede bilinen tek gen hastalığı varsa PGT-M; yapısal kromozom taşıyıcılığı varsa PGT-SR değerlendirilir.

PGT-A (Preimplantation Genetic Testing for Aneuploidy) Nedir?

Normal insan vücut hücrelerinde 23 çift, toplam 46 kromozom bulunur. Yumurta veya sperm oluşumu sırasında ya da döllenme sonrası bölünmelerde meydana gelen hatalar embriyoda kromozom sayısı farklılıklarına (anöploidi) neden olabilir. Monozomi bir kromozomun tek kopya, trizomi üç kopya olmasıdır. Birden fazla kromozomu etkileyen durumlar kompleks anöploidi olarak tanımlanabilir. Bu farklılıklar embriyonun tutunma olasılığını azaltabilir, düşüklere veya bazı kromozomal hastalıklara yol açabilir.

PGT-SR Nedir? Yapısal Kromozom Yeniden Düzenlenmeleri

PGT-SR (Preimplantation Genetic Testing for Structural Rearrangements), kromozomlarında yapısal yeniden düzenlenme bulunan çiftlerin embriyolarında bu değişikliklerden kaynaklanan dengesiz kromozomal yapıları araştırır. Dengeli taşıyıcılar genellikle sağlıklıdır; ancak yumurta ve sperm oluşumunda genetik materyali eksik veya fazla olan embriyolar oluşabilir. Bu durum gebelik kaybı veya kromozomal hastalık riskini artırabilir.

Yapısal yeniden düzenlenme tipleri

·       Robertsonian translokasyon: İki akrosentrik kromozomun (13, 14, 15, 21 veya 22) uzun kollarının birleşmesi.

·       Resiprokal translokasyon: Homolog olmayan iki kromozom arasında parçaların karşılıklı yer değiştirmesi.

·       İnversiyon: Bir kromozom bölümünün ters yönde yeniden aynı kromozoma bağlanması.

PGT-SR, normal veya dengeli kromozomal yapıya sahip embriyoların transfer için değerlendirilmesine yardımcı olur. Kullanılan yönteme bağlı olarak normal embriyolar ile dengeli taşıyıcı embriyolar her zaman ayırt edilemeyebilir. Testin tüm çiftlerde canlı doğum oranını artırdığı söylenemez.

Embriyolarda Kromozom Anormallikleri Neden Oluşur?

En önemli nedenlerden biri yumurta hücresinin oluşumu sırasındaki kromozom ayrılma hatalarıdır. Anne yaşı arttıkça, özellikle ileri üreme yaşlarında, anöploid embriyo oranı yükselir. Ancak genç hastalarda da anöploid embriyolar oluşabilir. Embriyonun dış görünüşü tek başına kromozom yapısını kesin olarak göstermez.

Kadın Yaşına Göre Embriyolarda Anöploidi Oranları

PGT-A Kimlere Önerilebilir?

• İleri anne yaşı: Özellikle ileri yaşta ve birden fazla blastokist elde edildiğinde kişiselleştirilmiş değerlendirme yapılabilir. Yaş tek başına zorunlu endikasyon değildir.
• Tekrarlayan gebelik kayıpları: Kromozomal nedenlerin olası rolü değerlendirilebilir; rutin PGT-A’nın toplam canlı doğum yararı kesin değildir.
• Tekrarlayan IVF başarısızlığı: Diğer olası nedenlerle birlikte ele alınabilir; her hastaya rutin uygulanması desteklenmez.
• Birden fazla blastokist bulunan hastalar: Transfer sırasını belirlemeye yardımcı olabilir; özellikle iyi prognozlu hastalarda kümülatif canlı doğum artışı gösterilmemiştir.

PGT-A Testi Nasıl Yapılır?

1. Yumurta toplama ve döllenme

Yumurtalıklar ilaçlarla uyarılır, olgunlaşan yumurtalar anestezi altında toplanır ve laboratuvarda döllenir.

2. Blastokist gelişimi

Embriyolar özel kültür ortamında genellikle 5. veya 6. güne kadar, gerektiğinde 7. güne kadar geliştirilir. Blastokist, iç hücre kitlesi (ICM) ve trofektoderm (TE) hücrelerinden oluşur.

3. Trofektoderm biyopsisi

Biyopsiye uygun blastokistin dış hücre tabakasından çoğunlukla yaklaşık 5–10 hücre alınır. İşlem deneyimli embriyolog tarafından gerçekleştirilir; risk düşük olmakla birlikte sıfır değildir.

4. Vitrifikasyon

Embriyolar genetik sonuç beklenirken hızlı dondurma yöntemiyle dondurularak saklanır.

5. NGS(Next Generation Sequencing) analizi

Biyopsi örneğinin DNA’sı çoğaltılarak NGS (Yeni Nesil Dizileme) gibi yöntemlerle 22 otozom ve cinsiyet kromozomlarının kopya sayıları değerlendirilir.

6. Embriyo transferi

Sonuçlar ve klinik durum değerlendirilerek uygun embriyo çözdürülür ve rahme transfer edilir. Öploid sonuç gebelik garantisi değildir.

PGT-A Sonuçları Nasıl Değerlendirilir?

Öploid embriyo

Biyopsi örneğinde beklenen kromozom kopya sayıları saptanır. Transfer için öncelikli değerlendirilir; tüm genetik hastalıkların dışlandığı anlamına gelmez.

Anöploid embriyo

Bir veya daha fazla kromozomda eksik ya da fazla kopya saptanır. Örneğin monozomi 16 veya trizomi 21. Bu embriyolarda gebelik potansiyeli genellikle düşüktür.

Mozaik sonuç

Biyopsi örneğinde normal ve anormal kromozom kopya sayılarını düşündüren ara sinyaller görülebilir. Örnek, embriyonun tamamını temsil etmeyebilir; teknik nedenler de etkili olabilir.

Mozaik Embriyo Transfer Edilebilir mi?

Bazı mozaik sonuçlu embriyoların transferi sonrasında sağlıklı canlı doğumlar bildirilmiştir. Ancak sonuçların yorumlanması kromozomun hangisi olduğuna, bulgunun tipine, laboratuvarın raporlama yaklaşımına ve başka embriyo bulunup bulunmadığına bağlıdır. Rapordaki yüzde, embriyonun tamamının kesin mozaiklik oranı değildir. Transfer kararı genetik danışmanlık ve ayrıntılı bilgilendirme ile verilmelidir.

PGT-A Tüp Bebekte Gebelik Şansını Artırır mı?

Transfer başına başarı ile bir yumurta toplama işleminden elde edilen bütün embriyolar kullanıldığında ulaşılan kümülatif canlı doğum olasılığı aynı şey değildir. PGT-A belirli hastalarda anöploid embriyoların transferinden kaçınmaya ve düşük riskini azaltmaya yardımcı olabilir; ancak tüm hastalarda kümülatif canlı doğumu artırdığı gösterilmemiştir. 2021 yılında yayımlanan randomize bir çalışmada, iyi prognozlu hastalarda bir yıl içindeki canlı doğum oranı PGT-A grubunda %77,2, geleneksel IVF grubunda %81,8 olarak bildirilmiştir. ASRM 2024 değerlendirmesi de rutin kullanım için yeterli kanıt olmadığını vurgular.

PGT-A Testinin Sınırlamaları

• Biyopsi yalnızca az sayıdaki trofektoderm hücresini inceler; embriyonun tamamını temsil etmeyebilir.
• Mozaiklik ve teknik nedenlerle yanlış pozitif veya yanlış negatif sonuçlar olabilir.
• Biyopsi, dondurma ve çözme işlemlerinin düşük de olsa riskleri vardır.
• Bazı örneklerde sonuç alınamayabilir veya transfer için uygun embriyo bulunmayabilir.
• PGT-A bütün tek gen hastalıklarını ve diğer genetik değişiklikleri taramaz.

PGT-A Sonrası Gebelikte Prenatal Testler Gerekli mi?

Evet. PGT-A gebelikteki tarama ve tanı testlerinin yerini almaz. NIPT anne kanındaki plasenta kaynaklı DNA’yı değerlendiren prenatal tarama testidir; gerektiğinde koryon villus örneklemesi veya amniyosentez gibi tanısal yöntemler hekim ve genetik uzmanı tarafından ele alınır. Özellikle mozaik sonuçlu embriyo transferi sonrası danışmanlık önemlidir.

PGT-A Fiyatı Neye Göre Değişir?

Maliyet; biyopsi yapılan embriyo sayısına, kullanılan genetik analiz yöntemine ve laboratuvar sürecine göre değişebilir. Kişiye özel bilgi için merkezimizle iletişime geçebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

PGT-A testi nedir?

Embriyolardaki kromozom sayısal farklılıklarını transfer öncesi tarayan testtir.

PGT-A ile NGS aynı şey midir?

Hayır. PGT-A testin amacı, NGS ise kullanılabilen analiz teknolojisidir.

PGT-A kaçıncı gün yapılır?

Biyopsi çoğunlukla 5. veya 6. gün, gerektiğinde 7. gün blastokistlerde yapılır.

PGT-A için kaç embriyo gerekir?

Sabit sayı yoktur; tek biyopsiye uygun blastokist de test edilebilir.

PGT-A embriyoya zarar verir mi?

Uygun teknikle risk düşüktür fakat sıfır değildir.

PGT-A ile Down sendromu taranabilir mi?

21. kromozomun kopya sayısı değerlendirilebilir; prenatal tanı yerine geçmez.

Öploid embriyo gebeliği garanti eder mi?

Hayır. Embriyo ve rahimle ilgili başka faktörler de sonucu etkiler.

Mozaik embriyodan sağlıklı bebek doğabilir mi?

Evet, bildirilmiştir; karar bireysel genetik danışmanlık gerektirir.

PGT-A düşük riskini azaltır mı?

Bazı gruplarda azaltabilir; her hastada aynı yarar kanıtlanmamıştır.

PGT-A sonucu ne zaman çıkar?

Süre laboratuvarın iş akışına ve yönteme bağlıdır.

PGT-A sonucunda normal embriyo bulunmazsa?

Raporun türüne göre yeniden tedavi veya mozaik/sonuçsuz embriyolar için danışmanlık değerlendirilebilir.

Bilimsel Kaynaklar

ASRM Practice Committee (2024). The use of preimplantation genetic testing for aneuploidy: a committee opinion. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38762806/

Yan J ve ark. (2021). Live Birth with or without Preimplantation Genetic Testing for Aneuploidy. New England Journal of Medicine. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34818479/

ESHRE (2022). Good practice recommendations on managing chromosomal mosaicism. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36349144/